تخته نرد و شطرنج خاتم کاری

تخته نرد شطرنج خاتم کاری اصفهان

تخته نرد شطرنج خاتم کاری اصفهان

پیشینه هنر خاتم­کاری

خاستگاه هنر خاتم­کاری در ایران، شهر شیراز است چرا که اولین آثار کشف شده از هنر خاتم­کاری در ایران که تقریباً به ده هزار سال پیش برمی­گردد، از آنجا بوده است. از نمونۀ این آثار، خاتم­کاری­های مسجد عتیق شیراز که قدمتی بیش از هزار سال دارد را می­توان نام برد.

بعد از آن در دوران صفویه، هنر خاتم­کاری از شیراز به اصفهان منتقل و رواج یافت و امروزه در این شهر رواج و رونق بشتری دارد به طوری که می­توان به نوعی اصفهان را مادر هنر خاتم­کاری در ایران دانست.

هنر خاتم­کاری که در آثار گذشتۀ این محصولات وجود دارد، نشان­دهندۀ این موضوع است که از حدود چند هزار سال پیش، از خاتم استفاده می­شده و آثار قدیمی به جا مانده از دوران صفوی در کاخ­ها و رحل­های قرآن، نشان­دهندۀ قدمت این هنر در شهر اصفهان است.

هنر خاتم­کاری، شامل ساخت، ترکیب و چسباندن قطعات مختلف هندسی که بیشتر مثلثی شکل هستند از انواع فلز، استخوان و چوب که در کنار هم نقش­های زیبایی ایجاد می­کنند، می­باشد. هر چه این قطعات رنگین­تر و ظریف­تر و در ساخت آن دقت بیشتری به کار رود، خاتم مرغوب­تر خواهد بود. تخته نرد شطرنج خاتم کاری اصفهان

مراحل مختلف خاتم­کاری

ابتدا مشخص می­شود که قطعات خاتم چگونه در کنار هم قرار گیرد، به عبارتی نقشۀ آن تهیه می­گردد. بعد از تهیۀ نقشه، مواد اولیه­ای به تناسب نقشه و طرح تهیه شده، آماده می­شود، سپس خاتم یا گل­ها را در اصطلاح می­پیچند. پیچیدن گل به این معنا است که مصالح خاتم­کاری را طوری در کنار هم قرار می­دهند که از ترکیب آنها طرح نهایی که به آن گل هم گفته می­شود، درست شود که در کار بتوان از آن استفاده شود. در مرحلۀ بعد، قطعات را برش داده و پرس می­کنند. برش­های خاتم­کاری در مرحلۀ قبل را بر روی سطح و جایی که قبلاً  انتخاب کرده­ایم و قرار است خاتم روی آن سوار شود را می­چسبانند. مرحلۀ انتهایی، پرداخت و جلاکاری است.

تخته نرد

نرد، تخته نرد، نردشیر، وینشیر یا بکگمن (Backgmmon)  یک بازی فکری است که بر پایۀ برنامه­ریزی، شمارش و در نهایت شانس می­باشد.

این بازی، دو بازیکن دارد که هر یک از طرفین، مهره­های خود را در جهت یا خلاف جهت عقربه­های ساعت و براساس اعدادی که بر روی دو تاس انداخته شده، می­آیند، حرکت داده و در آخر از صفحۀ تخته نرد خارج کرده و در انتها بازیکنی که زودتر از دیگری همۀ مهره­هایش را از زمین خارج نموده، برنده خواهد بود. تخته نرد بعد از بازی­های «گو» و «چکرز» سومین بازی دنیا است که در میان کشورهای خاورمیانه، اروپای شرقی و به خصوص ایران، بسیار رواج دارد. در برخی از مناطق ایران به این بازی «نردستان» یا «تخته نردستان» گفته می­شود.

یک تخته نرد شامل دو سری ۱۵ تایی مهره(عمدتاً سیاه و سفید)؛ دو تاس؛ جام، تاس­ریز یا فنجان تاس که این مورد بیشتر در خارج از ایران رایج است و صفحۀ بازی می­باشد.

قدمت این بازی در حدود ۱۰۰۰ سال پیش تاکنون و یک نوع بازی صفحه­ای، رقابتی، تاسی بوده و زمان لازم برای شروع بازی، ۱۰ الی ۳۰ ثانیه و مدت زمان آن ۵ تا ۶۰ دقیقه می­باشد. مهارت­های لازم جهت بازی تخته نرد، برنامه­ریزی، روش، شمارش و شانس است.

خاستگاه

پژوهش­های باستان­شناسان نشان داده که قدیمی­ترین تخته نرد پیدا شده، متعلق به ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد، مربوط به شهر سوخته در ایران است که این مجموعه شامل ۳۰ مهره، دو تاس و صفحه­ای که نگاره­ای از مار بر روی آن است، می­باشد و ۱۰۰ تا ۲۰۰ سال قدیمی­تر از تخته نردی که در شهر «اور» بین­النهرین(عراق کنونی) پیدا شده است، می­باشد.

خاستگاه این بازی در میان تمامی مردم جهان، ایران شناخته شده است. اولین بازی ساختۀ دست بشر روی این کرۀ خاکی، در واقع تخته نرد و شاید شطرنج هم شناخته شده و مربوط به حدود ۶ هزار سال پیش در زمان تمدن عیلام در خوزستان، منطقۀ ایذه و شوش، صفحه بازی است که در شهر سوختۀ سیستان و بلوچستان، از گور باستانی موسوم به شمارۀ ۷۶۱ به همراه ۶۰ مهرۀ آن کشف شد و این صفحۀ بازی، از چوب آبنوس و به شکل ماری است که ۲۰ بار دور خود حلقه زده و دمش را در دهان گرفته. مهره­ها و تاس­های آن از تاس­های امروزی متفاوت بوده و در یک ظرف سفالی در کنار صفحۀ بازی قرار دارد و جنس آن از سنگ­های رایج در شهر سوخته یعنی عتیق، فیروزه و لاجورد بوده است. تخته نرد شطرنج خاتم کاری اصفهان

همان­گونه که قبلاً گفته شد تا قبل از پیدا شدن این صفحۀ بازی در شهر سوخته، گمان بر این بود که صفحۀ بازی پیدا شده در گورستان سلطنتی شهر «اور» در بین­النهرین(عراق کنونی) قدیمی­ترین بازی ساخته شده به دست بشر بوده است.

چگونگی پیدایش تخته نرد امروزی

در جهان، اسناد کاملاً معتبر و تاریخی ایرانی وجود دارد که دلالت به وجود تخته نرد به صورت امروزی دارند که از ساخت این بازی به دست «بزرگمهر» وزیر باهوش زمان ساسانیان خبر می­دهد. در اسناد مختلف این موضوع وجود دارد، مانند نوشتۀ پهلوی به نام «چترنگ نامک» که این بازی در برابر پاسخ به بازی شطرنج پادشاه هندوستان که برای انوشیروان می­فرستد، توسط این وزیر باهوش ابداع و فرستاده شد.

سند دوم، ظرف نقرۀ به جا مانده از دوران ساسانیان که بر روی آن سربازان ساسانی به بازی نرد و کشتی مشغول هستند، نقش بسته است.

سند سوم، در شاهنامه فردوسی که شاعر در بخش «در نهادن شطرنج» به شرح داستان ساخت تخته نرد در قالب شعر پرداخته است.

فلسفۀ تخته نرد

بر طبق متن کتاب «چترنگ نامک»، بزرگمهر در ساخت تخت نرد از نمادهای مختلفی که عمدتاً از باورهای زرتشتی در مورد فلسفۀ ساخت قسمت­های مختلف تخته نرد، بیان شده که به صورت کوتاه و مختصر به بیان آن در این بخش، می­پردازیم:

تخته نرد را به کرۀ زمین تشبیه کرده­اند.

۳۰ مهرۀ آن : نشان­گر ۳۰ شبانه­روز یک ماه.

۲۴ خانه : بیان­گر ۲۴ ساعت شبانه­روز.

۴ قسمت زمین تخته نرد : ۴ فصل سال.

۵ دست بازی : ۵ وقت شبانه­روز.

رنگ سیاه و سفید مهره­ها : شب و روز.

هر طرف زمین که ۱۲ خانه دارد : ۱۲ ماه سال.

زمین بازی: آسمان.

تاس : ستارۀ بخت و اقبال.

گردش تاس­ها : گردش ایام.

مهره­ها : انسان.

گردش مهره در زمین : حرکت انسان­ها «زندگی».

برداشتن مهره در پایان هر بازی : مرگ انسان­ها.

اعداد تاس در تخته نرد نیز به موارد زیر تشبیه و اطلاق شده است :

عدد ۱ : خداپرستی و یکتایی خالق.

عدد ۲ : آسمان و زمین.

عدد ۳ : پندار نیک، گفتار نیک، کردار نیک.

عدد ۴ : شمال، جنوب، شرق، غرب(و در جایی عنصرهای چهارگانه خلقت یعنی آب، باد، خاک و آتش).

عدد ۵ : خورشید، ماه، ستاره، آتش، رعد.

عدد ۶ : شش روز آفرینش.

ساخت تخته نرد

در نواحی مختلف جهان، ساخت تخته نرد به روش و تکنیک­های متفاوتی انجام می­گردد.

ساخت تخته نرد، جزء یکی از شاخه­های هنر نازک­کاری در شهر سنندج به شمار رفته و از جمله مشهورترین صنایع دستی کردستان می­باشد. تخته نردهای ساخته شده در این شهر اندازه و اشکال و با تکنیک­های متعددی تولید می­شوند.

تخته نرد خاتم­کاری

لذت بازی بر روی تخته نرد خاتم­کاری، با توجه به زیبایی نقوش هنرمندان خاتم­کاری، هیجان و لذت آن را دو چندان خواهد کرد.

همان­گونه که در بخش­های قبلی ذکر شد، تخته نرد یک بازی فکری است و جنس بدنۀ آن از چوب که معمولاً راش و گردو است، ساخته می­شود. طرح­ها و نقش­های زیبا مانند طرح شکار، طرح گل و مرغ تذهیب و … در آن کار شده است که این طرح­ها، زیبایی و جذابیت آن را بیشتر می­کند. تخته نرد شطرنج خاتم کاری اصفهان

بسته به جنس مواد اولیه به کار رفته در تخته نرد مثل چوب آن و همچنین دقت به کار رفته و ابعاد، قیمت محصول متفاوت بوده و همان­گونه که ذکرشد، خاتم­کاری هنری است که دقت و ظرافت در آن حرف اول را می­زند و اگر کمی در طرح خاتم آن بی­دقتی شود، کیفیت محصول را پایین می­آید.

تخته نردهای خاتم­کاری تولید شده در شهر شیراز و اصفهان نسبت به سایر شهرها از کیفیت بالاتری برخوردار هستند.

مراحل ساخت تخته نرد خاتم­کاری

به صورت خلاصه، ابتدا اسکلت آن که از جنس چوب مرغوب راش است، درست و زیرسازی و خاتم­کوبی در کارگاه بر روی آن انجام می­شود. در انتها پلی­استر زده شده و پس از خشک شدن، آمادۀ عرضه به بازار می­گردد.

هنرمندان خاتم­کاری، نوارهای بسیار باریک با سطح مقطع متقاوت که اکثراً  به صورت مثلثی­شکل است، در جنس­های مختلف(استخوان، آلیاژ برنج، چوب رنگی) در کنار هم قرار داده و اشکال هندسی لوزی یا متوازی­الاضلال در سطح مقطع آن را شکل داده و با برش و در کنار هم قرار دادن آنها با ظرافت کامل، هنر خاتم به وجود می­آید. هر چه مثلث­های به کار رفته در آن بیشتر و ظریف­تر باشند، کار مرغوب­تر خواهد شد.

خاتم­هایی از کیفیت بالاتری برخوردار است که در آنها از آلیاژ برنج بیشتری استفاده شده باشد، به دلیل  جلا و استحکام بیشتر آن.

بازدید از گالری تخته نرد

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *